أبو حامد غزالى خود را سرگردان وادى حيرت ديد ، قدم در راهى نهاد كه دو قرن پيش از آن ، همو نهاده بود . پايان اين وادى براي كاشاني ، نشستن در محضر شيخ عبد الصّمد نطنزى در شيراز بود . شهري كه أو ، تربيت در آن يافت ودر دوران طلائى معارف خانقاهى در بستر آن باليد وسرانجام به يكى از جامعترين ودر همان حال مؤثّرترين اساتيد تمامى روزگار پس از خود در اين زمينه تبديل شد . در اين روزگار كه ديگر دوران حيرت أو پايان پذيرفته بود ، أو را در حجاز ، بغداد ، نجف اشرف ، كربلاى معلّى ، سلطانيّة ، سمنان ، كاشان وسرانجام نطنز - كه در آن ودر خانقاه استادش براي هميشه آرام گرفت - ديديم كه يا ميراث صوفيان پيش از خود را به يادگار براي آيندگان مكتوب مىكرد ويا ارادتمندان عارف وغير عارف خود را تربيت مىنمود . در همين مختصر از ازدواج وديگر سوانح عمر أو نيز سخن داشتيم . اكنون كاشاني به آخرين روزهاى زندگى خود رسيده است وبه پايان سفري بلند كه در اين عالم داشت . تبيين اينكه سفر زندگى أو در چه زماني پايان پذيرفت ، همقدمى ما با أو را نيز به پايان مىبرد . « انجام زندگى ومدفن أو » آخرين نكته‌اى است كه در اين رساله ، پيرامون زندگيش خواهيم داشت وطرفه آنكه هر چند تا كنون از اختفاى زواياى زندگى أو دريغها داشتيم ، اكنون از مشخص بودن اين تنها نكتهء حياتش ، كه پايان همقدمى ما با أو را سرعت مىبخشد باز دريغها داريم . تا آنجا كه اين بنده مىداند چهار سال متفاوت را به عنوان سال درگذشت كاشاني ثبت كرده‌اند . از اين چهار تاريخ بدون شك در ضبط دو تاريخ به اشتباه رفته‌اند ودو تاريخ ديگر - به تقريبي كه بيان مىشود - صحيح است . الف : اوّلين تاريخ ، نشانگر سال 730 ه . ق است . حاج خليفه بكرّات در كشف الظّنون « 1 » اين سال را مطرح كرده وپس از آن همين عدد به أعيان الشيعة « 2 » نيز راه پيدا كرده است . ب : دومين تاريخ ، بيان‌كننده سال 735 ه . ق است . تراجم‌نگار خبير ، ميرزا محمّد

--> ( 1 ) . بنگريد : كشف الظّنون ج 1 ستونهاى 107 و 266 ، ج 2 ستونهاى 1263 ، 1552 ، 1828 . نيز بنگريد : الحقائق الرّاهنة ص 112 . ( 2 ) . بنگريد : أعيان الشيعة ج 7 ص 480 ستون 2 .